20 فروردین 1398

هزینه پروژه‌های عمرانی کجا خفته است؟ / تورم پنهان

مولف: tarabaran   /  دسته: شماره 164   /  رتبه دهید:

هزینه پروژه‌های عمرانی کجا خفته است؟

تورم پنهان

 

ترابران- از زمستان پارسال، مقایسه قیمت اجناس نسبت به ماه‌ها و حتی روزهای پیش، تبدیل به بخشی از گفتگوی روزانه همه شده؛ از راننده تاکسی گرفته تا کارمند و بنا و بازاری. این افزایش قیمت اما به همین موج ابتدایی منحصر نمی‌شود؛ در بخش‌هایی که دوره تولید طولانی‌تر است، در بازه‌های زمانی نسبتا طولانی‌تر، افزایش هزینه‌های تولید باعث افزایش قیمت محصول نهایی خواهد شد؛ اتفاقی که تا سال‌ها اقتصاد کشور را درگیر خواهد کرد. طرح‌های عمرانی دولت یکی از این بخش‌هاست. میانگین طول دوره ساخت یک پروژه عمرانی ملی که مقیاس بزرگ‌تر و حجم سرمایه‌گذاری بیشتری می‌طلبد 3/13 سال و برای پروژه‌های استانی که کوچکترند و کم‌هزینه‌تر حدود 5 سال است. در این گزارش می‌خواهیم ببینیم دخل و خرج پروژه‌های عمرانی چگونه است و آیا دولت می‌تواند از عهده آن برآید؟ یا باید برود دنبال راه‌های جایگزین و خرج پروژه‌ها را از محلی جز بودجه عمرانی تامین کند.

 

بخش اصلی و بسیار بزرگی از هزینه پروژه‌های عمرانی، صرف مصالح می‌شود. براساس نتایج آمارگیری از قیمت مصالح ساختمانی در نیمه اول سال 1397، در سه گروه «خاک»، «مصالح سنگی بتن و بنایی» و «سنگ‌های ریشه‌دار» نسبت به دوره قبل (نیمه دوم سال 96 ) هم افزایش و هم کاهش متوسط قیمت مشاهده می‌شود. بیشترین افزایش قیمت مربوط به «سنگ دوتیکه ریشه‌دار»  با 9/28 درصد و بیشترین کاهش متوسط قیمت مربوط به «ماسه شسته دانه‌بندی شده» با 6/3 درصد بوده است. در گروه سنگ‌های تخت پلاک هم همین وضعیت برقرار بوده و قیمت‌ها در اقلامی از حداکثر 61 تا حداقل 6/0 درصد افزایش داشته‌اند.

اما در سایر گروه‌های مصالح در تمامی اقلام شاهد افزایش قیمت‌ بوده‌ایم. در آجر و سفال همه قیمت‌ها زیاد شده‌اند، از 2/51 درصد آجر ماشینی 5/5 سانتی گرفته تا 6/2درصد آجر قزاقی 4 سانتی. در گروه لوله و پروفیل‌های فولادی افزایش‌ها چشمگیرتر هم بوده؛ «ناودانی نمره 30» 142 درصد گران‌تر شده و تیرآهن 24 هم با 5/22 درصد کمترین افزایش قیمت را داشته است.

گروه میلگرد شاید به‌خوبی نماینگر وخامت اوضاع در قیمت مصالح باشد؛ قیمت‌ها در این گروه افزایشی از 7/125 درصد تا 3/79 درصد تجربه‌کرده‌اند. یعنی کم‌تورم‌ترین قلم در این گروه، میلگرد آجدار نمره 6 بوده که قیمتش نزدیک 80 درصد افزایش داشته است. ورق‌های فلزی، ورق‌های گالوانیزه، قطعات پیش‌ساخته سیمانی و بتنی، موزاییک، چوب، پلاستیک و دیگر گروه‌های مصالح ساختمانی هم افزایش‌های چندده درصدی را از سر گذرانده‌‌اند. گروه چتایی با سقف و کف افزایش قیمتی 219 و 3/184 درصد بیشترین سهم از تورم را به خود اختصاص داده است.

دستمزد خدمات نیروی انسانی یکی دیگر از اصلی‌ترین نهاده‌های تولید به حساب می‌آید و افزایش دستمزد، به معنای افزایش هزینه‌های تولید خواهد بود. نیروی انسانی اما تنها کارگران ساده نیستند و هر گروه از کارگران با توجه به تخصص و حوزه کاری سطح دستمزد و تغییرات دستمزد متفاوتی در شرایط تورمی دارند.

از میان 26 گروه نیروی انسانی، بیشترین افزایش سطح دستمزد مربوط به گروه نقاشان ساختمان، گچ‌کاران، گروه کابل‌کش و مفصل‌بند فشار قوی، رانندگان ماشین‌آلات حمل‌ونقل، آلومینیوم‌کار، اسکلت‌ساز ساختمان و کاشی‌کار با بیش از 15 درصد افزایش دستمزد نسبت دوره قبل است. عمده تغییرات دستمزد بین 10 تا 15 درصد بوده که گروه‌هایی نظیر کابل‌کش، کانال‌ساز، آسفالت‌کار راه و محوطه، بناها و سنگ‌تراش، کاشی‌کارها و شیشه‌برها و کارگرهای ساده و کانال‌سازها و تعدادی دیگر از گروه‌های کاری در این دسته قرار می‌گیرند.

گروه کارهای بنایی ابنیه ساختمان و قالب‌بند فلزی و آرماتوربند و کارهای بتنی از معدود گروه‌هایی هستند که زیر 10 درصد افزایش سطح دستمزد را تجربه کرده‌اند. باید این نکته را در نظر داشت که معمولا دیواری کوتاه‌تر از نیروی انسانی در نهاده‌های تولید پیدا نمی‌شود، لذا افزایش دستمزدها در این بخش معمولا کند و بطئی صورت می‌گیرد؛ باید در آینده شاهد افزایش بیشتر سطح دستمزد نیروی انسانی باشیم و بدیهی است که افزایش هزینه‌های تولید از این محل هنوز در راه است.

در مدل‌های کلاسیک اقتصادی، وقتی تابع تولید قرار است به ساده‌ترین و خلاصه‌ترین شکل خود نمایش داده شود، محصول تولید شده تابع دو نهاده تولید «نیروی کار» و «سرمایه» فرض می‌شود. به نیروی کار و تغییر سطح دستمزدش در شش ماهه نخست امسال پرداختیم؛ اما عامل دیگر که سرمایه باشد، جز سرمایه در گردش، شامل ماشین‌آلات مورد استفاده در فرآیند تولید هم می‌شود. از آنجا که هزینه صرف شده برای خرید ماشین‌آلات مربوط به زمان خرید است و محاسبه کاهش ارزش بر اثر استهلاک و افزایش ارزش بر اثر تورم و بطور کلی قیمت تمام شده برای یک دوره استفاده از آن با پیچیدگی‌هایی همراه است، هزینه استفاده از این تجهیزات برای یک دوره - چه مالکیت آن با کارفرما باشد و چه نه - بر حسب کرایه آنها در مدت مورد بررسی، حساب می‌شود، لذا برای بررسی افزایش هزینه تولید از محل افزایش هزینه تامین تجهیزات، به آمارهای مربوط به کرایه این ماشین‌آلات نگاهی خواهیم کرد.

گروه ماشین‌آلات حمل و نقل شامل 18 قلم از انواع ماشین سواری، وانت، کامیون کمپرسی، تانکر آب‌پاش و تراکتور است. مقایسه نتایج حاصل از آمارگیری نیمه اول سال 1397 نسبت به دوره قبل نشان می‌دهد بیشترین افزایش متوسط کرایه ساعتی مربوط به «دامپر 2 تن هیدرولیکی با راننده» با 9/26 درصد و کمترین افزایش مربوط به «وانت 3 تن جفت دیفرانسیل با راننده» با 2/4 درصد است.

در گروه جرثقیل‌ها که شامل 12 قلم از انواع جرثقیل است، «بیل مکانیکی حدود 100 اسب بخار با راننده» با 6/17 درصد بیشترین افزایش کرایه را داشته است. اما در این بین یک قلم کاهش قیمت را نیز شاهد بوده‌ایم که مربوط می‌شود به «جرثقیل خودروی حدود 40 تن با راننده» با 3/6 درصد کاهش کرایه.

گروه ماشین‌آلات عملیات خاکی، با 15 قلم انواع بیل مکانیکی، بولدوزر، لودر و گریدر افزایش کرایه‌هایی تا 6/17 درصد را تجربه کرده است. همچنین گروه ماشین‌آلات تراکم سطح زمین با 7 نوع غلطک بین 2/13 تا 6/4 درصد افزایش قیمت داشته‌اند. در دیگر گروه‌ها هم اوضاع به همین منوال پیش رفته؛ گروه ماشین‌آلات تهیه و اجرای بتن، ماشین آلات تهیه و اجرای آسفالت و دستگاه‌های جوشکاری در انواع اقلام خود شاهد افزایش سطح کرایه‌های ساعتی از 6/15 تا 6/0 درصد بوده‌اند. دیوار کوتاه بودجه عمرانی

از سال 1299 که «صنیع‌الدوله هدایت» نخستین بودجه را به مجلس برد و در همان روز یک تبعه گرجی خونش را بر سنگفرش مقابل ساختمان شورای ملی ریخت تا امروز حاشیه و اما و اگر و البته کسری همزاد بودجه این ملک بوده است. همان نخستین بودجه با کسری 500 هزار تومانی همراه شد و امسال به پیش‌بینی مرکز پژوهش‌های مجلس این کسری به 173 هزار میلیارد بالغ می‌شود. بودجه امسال در پیش‌نویس خود بیش از 17 میلیون و 300 هزار میلیارد ریال پیش‌بینی شده؛ 42 درصد بیش از رقم بودجه 1397.

افزایش‌ هزینه‌های تولید طرح‌های عمرانی، در کنار رکود سنگین حکمفرما بر اقتصاد و تقلای دولت برای ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی این گمان را ایجاد می‌کرد که بودجه عمرانی، سهم بیشتری از افزایش بودجه را از آن خود کند، اما در عمل ماجرا دیگر شد و نه تنها سهم افزایش بودجه عمرانی به اندازه رشد کل بودجه نبود، که اصلا افزایشی در کار نبود!

بودجه عمرانی سال 1398 دقیقا معادل بودجه سال پیش است: 62 هزار میلیارد تومان. ثابت ماندن رقم بودجه عمرانی وقتی کنار افزایش 42 درصدی کل بودجه قرار می‌گیرد معلوممان می‌کند که همان سهم ناچیز 5 درصدی از کل بودجه که معمولا بیش از نیمی از آن تخصیص هم نمی‌یابد، به 5/3 درصد تقلیل یافته است. با این وضعیت بودجه، این انباره عظیم پروژه‌های نیمه‌تمام دولتی اصلا نباید دور از انتظار باشد.

برف و بام

دولت این سال‌ها به موجود هزار دست و پایی می‌ماند که از فرط چاقی و سنگینی نای حرکت ندارد. دست و پایی عریض و طویل و متورم که همه جا هست و دست‌وپاگیر شده است. رقابت بر سر جذب بودجه است؛ هر وزارتخانه و دستگاه دولتی برای خود پروژه تعریف می‌کند و مهم همان تعریف کردن است. به بهره‌برداری رسیدن فرع بر تعریف پروژه قرار می‌گیرد. نتیجه روشن است؛ حدود 6 هزار پروژه ملی و 72 هزار پروژه استانی نیمه‌‌تمام. پروژه‌هایی که - با فرض تعریف نشدن پروژه جدید - برای تکمیل آن‌ها به 500 هزار میلیارد تومان اعتبار و دست‌کم 12 سال زمان نیاز است. بام‌مان بیش است و برف‌مان کم.

بر اساس گزارش نظارتی پروژه‌های عمرانی سال 1394 (یعنی آخرین سالی که چنین گزارش نظارتی تهیه شده است) تعداد 2 هزار و 845 طرح عمرانی ملی، مشتمل بر 6 هزار و 49 پروژه با 744.3 هزار میلیارد ریال و 16 هزار و 711 طرح استانی مشتمل بر 65 هزار و 478 پروژه با 132.4 هزار میلیارد ریال اعتبار در دست اجرا بوده است. متوسط تخصیص اعتبار اما حدود 8/39 درصد برای پروژه‌های ملی و 8/47 درصد برای پروژه‌های استانی بوده است؛ یعنی از همان بودجه اندک سالانه، بیش از نیمی از آن تخصیص داده نشده است.

با این وضعیت طبیعی است که نباید توقع پیشرفت فیزیکی مطابق با زمان‌بندی پیش‌بینی شده داشته باشیم؛ میزان پیشرفت فیزیکی پروژه‌های عمرانی بازدید شده در سال 1394 نشان می‌دهد که 2/18 درصد از پروژه‌ها با وزن مالی 3/10 درصد، مطابق برنامه زمانی تعیین‌شده پیشرفت کرده‌اند. 4 درصد پروژه‌ها با وزن مالی 1/14 درصد به‌طور متوسط 6/15 از برنامه زمانی جلو افتاده و 4/71 درصد باقی‌مانده که از لحاظ مالی 6/75 درصد کل را تشکیل می‌دهند، به‌طور میانگین 2/14 درصد عقب‌تر از برنامه زمانی بوده‌اند. این گزارش 9/83 درصد از علل تاخیر در اجرای پروژه‌ها را به علت کمبود اعتبار می‌داند. از این رقم 9/26 درصد مربوط به کمبود تصویب و 6/53 درصد مربوط به تخصیص اعتبار است. بر اساس مفاد موافقتنامه‌های شرح عملیات عمرانی طرح‌های ملی، میانگین وزنی پیش‌بینی مدت اجرای کل پروژه‌های عمرانی ملی 3/13 برآورد شده است.

راه و چاه

از حدود 4 سال پیش، با روی کار آمدن دولت یازدهم و هویدا شدن آثار تصویب بی‌حساب و کتاب پروژه‌ها، به‌خصوص پروژه‌های استانی که محصول سفرهای استانی و سخنرانی‌های عمومی بود، ضرورت چاره‌اندیشی در خصوص ساماندهی طرح‌های تملک دارایی سرمایه‌ای احساس شد. این موضوع همزمان بود با مطرح شدن مشارکت بخش دولتی با بخش غیردولتی برای طراحی، ایجاد، تاسیس، تکمیل و بهره‌برداری از انواع پروژه‌های عمرانی. چه آن‌هایی که هنوز ایجاد نشده‌اند، چه پروژه‌های نیمه‌تمام و چه پروژه‌هایی که در سال‌های گذشته تکمیل شده و به بهره‌برداری رسیده‌اند. در این راستا، امور نظام فنی و اجرایی سازمان برنامه و بودجه متولی تهیه لایحه قانونی برای ایجاد و یکپارچه‌سازی زیرساخت‌های قانونی برای واگذاری پروژه‌های عمرانی نیمه‌تمام به بخش غیردولتی شد. لایحه‌ای که تا کمیته فنی کمیسیون اقتصادی دولت بیشتر پیش نرفت و در همان مرحله متوقف شد.

پس از آن در سال 1394 دفتر امور بنگاه‌ها، شوراها و توسعه مشارکت‌های مردمی سازمان برنامه و بودجه متولی امر واگذاری شد. در این مقطع با استفاده از ظرفیت‌های قانونی موجود در بخش‌های مختلف نظیر قانون الحاق برخی مواد به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (2)، قانون آزادراه‌ها و بزرگراه‌ها، قوانین برنامه پنجساله توسعه و ... تلاش‌هایی جهت واگذاری پروژه‌ها در قالب مشارکت عمومی-خصوصی (Public-Private Partnership) صورت گرفت. نتیجه این تلاش‌ها واگذاری 3489 پروژه ملی و استانی بود. از این تعداد 2198 پروژه (63 درصد) تکمیل شده بوده و تنها بهره‌برداری آن، جهت صرفه‌جویی در هزینه‌های نگهداری و حقوق و دستمزد کارکنان، به بخش خصوصی واگذار شد. همچنین قرارداد واگذاری 616 پروژه نیمه‌تمام و 675 پروژه جدید در قالب مشارکت عمومی و خصوصی به امضا رسید.

همزمان با واگذاری این پروژه‌ها تلاش‌هایی جهت تهیه مجدد لایحه مشارکت عمومی-خصوصی انجام شد؛ پیش‌نویس لایحه ابتدای سال 1396 تهیه و جهت بررسی به کمیته فنی کمیسیون اقتصادی دولت ارسال شد. از آن تاریخ تا امروز، به دلایلی چون تغییر چارت سازمانی سازمان برنامه و بودجه، انتخابات ریاست جمهوری و تغییر ترکیب کابینه، تغییر مکرر متولیان امر واگذاری و کندی ماهوی روند اجرای امور در دولت، بررسی و اصلاح این لایحه به سرانجام نرسیده و هنوز به مجلس ارائه نشده است.

همزمان با واگذاری این پروژه‌ها تلاش‌هایی جهت تهیه مجدد لایحه مشارکت عمومی-خصوصی انجام شد؛ پیش‌نویس لایحه ابتدای سال 1396 تهیه و جهت بررسی به کمیته فنی کمیسیون اقتصادی دولت ارسال شد. پس از آن، به دلایلی چون تغییر چارت سازمانی سازمان برنامه و بودجه، انتخابات ریاست جمهوری و تغییر ترکیب کابینه، تغییر مکرر متولیان امر واگذاری و کندی ماهوی روند اجرای امور در دولت، بررسی و اصلاح و ارسال لایحه بسیار طولانی شد، به طوری که در روزهای نخست دی‌ماه و پس از حدود 2 سال به مجلس ارائه شده است. حالا باید دید مجلس اولا با کلیات لایحه موافقت خواهد کرد یا خیر و ثانیا بررسی، اصلاح، تصویب و ابلاغ احتمالی آن چقدر طول می‌کشد.

در قانون بودجه سالانه نیز از سال 1396 هرساله ذیل تبصره 19، ظرفیتی جهت مشارکت با بخش خصوصی در تهیه، تکمیل و بهره‌برداری از طرح‌های عمرانی پیش‌بینی شده است. در این تبصره، پیش‌بینی‌هایی اعم از تامین بیش از 4 هزار و 300 میلیارد تومان وجوه‌ اداره‌شده جهت اهرم‌سازی منابع و ارائه تسهیلات ارزان‌قیمت، تضامین دولتی، اختصاص اعتباری تا سقف 2 هزار میلیارد تومان از محل درآمدهای اختصاصی دستگاه‌های اجرایی برای خرید تضمینی محصول و ارائه یارانه به پروژه‌های غیراقتصادی و ... صورت گرفته است. تبصره‌ای که تقریبا بی‌نتیجه مانده و سازوکارهای ناقص و وحشت مدیران دولتی از برخورد سازمان‌های نظارتی و نبود انگیزه و آگاهی کافی و عدم اعتماد بخش خصوصی به دولت همگی آن را عقیم و بی‌خاصیت کرده است.

به نظر می‌رسد دولت، انگیزه سال‌های ابتدایی خود برای پیش‌برد اهداف مرتبط با واگذاری پروژه‌هایی که روی دستش مانده را از دست داده و اولویت‌هایش تغییر کرده. این امر شاید آنقدر حیاتی نباشد که برایش به قید فوریت تصمیم‌گیری شود، اما طی بیش از یک دهه، تبدیل به غده‌ای سرطانی شده که اگر زودتر فکری به حالش نشود، تنها معجزه خواهد توانست علاجش کند.

تعداد مشاهده (49)       نظرات (0)

نظرات کاربران درباره خبر "هزینه پروژه‌های عمرانی کجا خفته است؟ / تورم پنهان"


نظرتان را بیان کنید

نام:
پست الکترونیکی:
نظر:
کد بالا را در محل مربوطه وارد نمایید