27 آذر 1390

گزارش تداركات (لجستیك) تجاری در اقتصاد جهانی

مولف: مدیر سیستم   /  دسته: شماره 103   /  رتبه دهید:

گزارش تداركات (لجستیك) تجاری در اقتصاد جهانی

از تداخل تا تدارك

جعفر خیرخواهان

ترابران- در جهانی كه كاملا رقابتی شده است، كیفیت تداركات تجاری، وزنه‌ای تعیین‌كننده در تصمیمات بنگاه‌های اقتصادی به شمار می‌رود؛ تصمیماتی از قبیل این كه در كدام كشورها مستقر گردند، از كدام تأمین‌كنندگان خرید كنند و وارد كدام بازارهای مصرف شوند. بدین ترتیب در كشورهایی كه هزینه‌های كلی تداركات بالاست، احتمال از دست دادن فرصت‌های جهانی‌شدن بسیار بیشتر است.

پیدایش زنجیره‌های تأمین جهانی، فرصتی استثنایی به وجود آورده است كه امكان جابه‌جایی سریع، مطمئن و ارزان كالاها را فراهم می‌كند و قدرت رقابت‌پذیری كشورها را افزایش می‌دهد. اما توانایی ارتباط و اتصال یافتن به شبكه تداركات جهانی، بستگی به زیرساخت‌های حمل و نقل، بازارهای خدمت‌رسانی و فرآیند تجارت یك كشور دارد. در كشورهای در حال توسعه، دولت و بخش خصوصی باید به كمك همدیگر این حوزه‌ها را بهبود بخشند كه در غیر این صورت با خطر هزینه‌های سنگین و فزاینده انزوا و طرد شدن در اقتصاد جهانی مواجه خواهند شد.

گزارش شاخص عملكرد تداركات (Logistics Performance Index)، كه بانك جهانی تهیه كرده است، بر اساس نظرسنجی جهانی از بنگاه‌های حمل بار و حمل‌كننده‌های پیشتاز جهانی اندازه‌گیری شده است. این شاخص یك نوع ابزار ترازیابی بوده و عملكرد زنجیره تأمین تداركات درون هر كشور را محاسبه می‌كند (بانك جهانی هر دو سال یك‌بار این نظرسنجی را انجام می‌دهد). با استفاده از این شاخص، امكان مقایسه وضعیت تداركات بین 155 كشور فراهم شده و به كشورها كمك می‌كند تا چالش‌ها و فرصت‌ها را شناسایی كرده و عملكرد تداركاتی خویش را بهبود بخشند.

در این گزارش همچنین تصویری از شاخص‌های منتخب عملكرد در تقریباً 130 كشور ارائه می‌شود، شامل اطلاعات گسترده‌ای درباره زمان، هزینه و قابل اطمینان بودن زنجیره‌های تأمین صادرات و واردات، كیفیت زیرساخت‌ها، عملكرد خدمات اصلی و درجه دوستانه‌ بودن (یا خصمانه بودن) مراحل ترخیص تجاری.

 

شاخص عملكرد تداركات، شناخت دست‌اول و فشرده‌ای از جابه‌جاكنندگان تجارت بین‌الملل می‌دهد. این اطلاعات برای هر دو گروه سیاستگذاران عمومی و بخش خصوصی كه به دنبال شناسایی اولویت‌ها در مسیر انجام اصلاحات هستند بسیار مناسب است.

نتایج این بررسی نشان می‌دهد عملكرد تداركات تحت تاثیر شدید كیفیت نهادهای بخش عمومی و هماهنگی موثر فرآیندهای ترخیص مرزی در بین همه ارگان‌های مدیریت مرزی است. در این حوزه، گمركات بهتر از سایر ارگان‌های عمومی عمل كرده كه این نكته، به ضرورت اصلاحات مدیریت مرزی اشاره دارد. در كشورهای با عملكرد پایین، نیمی از كانتینرها بازرسی فیزیكی شده و یك كانتینر از بین هفت كانتینر، حداقل دو بار بازرسی می‌شود.

سایر حوزه‌های نیازمند بهبود عبارتند از سیاست‌های بهتر حمل و نقل، افزایش رقابت در خدمات مرتبط با تجارت مثل حمل بار جاده‌ای و راه‌آهن و بهبود زیرساخت‌های مرتبط با حمل و نقل.

بانك جهانی پروژه‌های متعددی برای بهبود تداركات تجاری در كشورهای در حال توسعه طراحی كرده است. برای مثال در افغانستان 31 میلیون دلار به نوسازی و رایانه‌ای كردن چهار گذرگاه مهم مرزی اختصاص یافت كه باعث افزایش درآمد از 50 میلیون دلار در هنگام شروع پروژه در 2004 به 400 میلیون دلار در سال 2008 شد. یا در كشور تونس 250 میلیون دلار برای كاهش هزینه‌های تجارت و كارآمد كردن مراحل ترخیص مرزی صرف شد تا رقابت‌پذیری بهبود یابد. همچنین از طریق پروژه 250 میلیون دلاری تسهیل تجارت و حمل و نقل شرق آفریقا، زیرساخت عبور مرزی بین اوگاندا و كنیا بهبود یافت كه زمان عبور از مرز را از سه روز به سه ساعت كاهش داد.

دو یافته مهم گزارش تداركات عبارتند از: 1) دسترسی و كیفیت زیرساخت‌های مرتبط با تجارت، یك عامل مهم در عملكرد اقتصادی همه كشورها، به استثنای كشورهای پردرآمد محسوب می‌شود. 2) مدیریت و هماهنگی كارای ارگان‌های مختلفی كه در ترخیص مرزی حضور دارند، بسیار مهم است.

شاخص عملكرد تداركات

افزایش تعداد محصولاتی كه در چند كشور به صورت مشترك تولید می‌شود، كوتاه شدن چرخه عمر محصولات، و تشدید رقابت جهانی، همگی بر نقش پررنگ تداركات به عنوان منبع راهبردی مزیت رقابتی گواهی می‌دهند. از هنگام پیدایش تجارت مدرن در چند سده گذشته، حركت بین‌المللی كالاها عمدتاً توسط بنگاه‌های حمل بار سازماندهی می‌شد كه نوعاً شبكه‌هایی بزرگ از شركت‌هایی با پوشش‌دهی جهانی بودند و توانایی رسیدگی و هماهنگ‌سازی اقدامات متنوع مورد نیاز برای جابه‌جایی كالاها در مسافت‌های طولانی و مرزهای بین‌المللی را داشتند. به تازگی، با ظهور حمل‌كنندگان پیشتاز و ارائه‌كنندگان تداركات شخص ثالت، قلمرو خدمات در دسترس بازرگانان گسترش یافته است. بنگاه‌های حمل بار و حمل‌كنندگان پیشتاز، در قلب موج جاری جهانی‌سازی قرار می‌گیرند: آنها سامانه‌ای با وظایف حساس و در تمام اوقات شبانه‌روز به حالت آماده باش را عرضه می‌دارند؛ به طوری كه بنگاه‌ها، تأمین‌كنندگان و مصرف‌كنندگان را به هم متصل می‌سازند. نشریه اكونومیست، این وضعیت را با اصطلاح «اینترنت فیزیكی» توصیف می‌كند. این اینترنت فیزیكی، اگر چه از ویژگی جهانی برخوردار است، اما میزان توانایی كشورها در دسترسی به آن، به كیفیت زیرساخت‌های ملی آنها و نیز كارآمدی سیاست‌ها و نهادهایشان بستگی دارد.

پیشرفت‌های فناوری و آزادسازی اقتصادی، فرصت‌های جدیدی برای كشورها ایجاد كرده است تا بازارهای جهانی را برای رشد و توسعه اقتصادی به خدمت گیرند، اما زنجیره‌های تأمین گسترش‌یافته و شبكه‌های تولید جهانی، مزیتی جدید خلق می‌كند؛ به این شكل كه كالاها به شیوه‌های پیش‌بینی‌پذیر، به‌موقع و مقرون به صرفه جابه‌جا می‌گردند. آن دسته از كشورها كه كاملاً به هم متصل هستند، امكان دسترسی به بازارها و مصرف‌كنندگان بسیار زیادی را پیدا خواهند كرد؛ كشوری مثل شیلی كه در فاصله‌ای دور از بیشتر بازارهای اصلی قرار دارد، به لطف این شبكه به هم متصل توانسته است بازیگر اصلی در بازار جهانی گران‌ترین مواد غذایی، تأمین ماهی تازه و میوه‌های فاسدشدنی به مصرف‌كنندگان در قاره‌های گوناگون جهان، از آمریكای شمالی گرفته تا آسیا و اروپا شود. اما در آن دسته از كشورها كه ارتباطات و اتصالات ضعیف است، هزینه‌های انزوای اقتصادی در حد قابل‌ملاحظه و فزاینده بوده و ریسك فرصت‌های از دست رفته به ویژه برای فقیرترین كشورهای محصور در خشكی كه بیشتر آنها در آفریقا هستند، كاملاً مشهود است.

برای مثال كشور چاد را كه محصور در خشكی است در نظر بگیرید. وارد كردن یك كانتینر 20 فوتی از شانگهای چین به پایتخت چاد (نجامنا)، حدود 10 هفته زمان و 6500 دلار هزینه می‌برد؛ در حالی كه وارد كردن همان كانتینر به كشور محصور در خشكی مثل سوئیس یا چك در اروپای مركزی یا شرقی حدود چهار هفته زمان و كمتر از 3000 دلار هزینه در بر دارد؛ اگرچه موسسه بین‌المللی حمل بار كه كانتینر را از دوالا به نجامنا و همچنین در درون اروپا جابه‌جا می‌كند یكی است. پس دلیل این تفاوت زیاد در زمان و هزینه‌ها چیست؟

پاسخ را باید در تفاوت فرآیندها، كیفیت خدمات، و محیط عملیاتی دو كشور جستجو كرد.

بنگاه باربری در اروپا از سامانه یكپارچه بدون‌ كاغذ و كاملا الكترونیكی استفاده می‌كند تا حمل زمینی از محوطه هشت هكتاری در بندر ورودی لوهاور (چهارمین بندر بزرگ اروپا كه در شمال فرانسه واقع است و رتبه‌ سی و هفتم را در میان 100 بندر كانتینری جهان دارد) مدیریت كند. حمل و نقل درون اروپا كمتر از سه روز طول می‌كشد. بنگاه حمل و نقل برای این كه ارزش‌افزوده به مشتری خود بدهد و كسب‌وكار بیشتری بوجود آورد، خدمات اضافی از قبیل بهبود روش‌های توزیع درونی را نیز برای مشتری فراهم می‌كند.

در كشور چاد چنین فرآیندی متفاوت خواهد بود. در حالی كه در ظاهر تنها به پنج روز زمان نیاز است تا كانتینر از دوالا به نجامنا برسد، مدت زمان واقعی احتمالاً تا پنج هفته هم طول می‌كشد. در محیط حكمرانی و امنیتی ضعیف و پرمخاطره، شركت حمل بار راساً سعی خواهد كرد مانع از كارافتادگی زنجیره تأمین مشتری خود شود. این شركت مجبور خواهد شد كاركنان خود را در امتداد گذرگاه تجاری بگمارد تا كالاها و اسناد تجاری را به صورت فیزیكی ردیابی كنند، و هر لحظه باید آماده باشد تا با سندیكای كامیون‌داران، نیروهای امنیتی و ارگان‌های ریز و درشت دولتی سر و كله زده و پادرمیانی كند.

برای این كه عملكرد كشورها در حوزه تداركات را ارزیابی كنیم، بنگاه‌های حمل بار و حمل‌كنندگان پیشتاز در موقعیتی ممتاز قرار گرفته‌اند. آنها عملیات را از كارخانه و انبار به بندر، از بندر به ترانزیت از راه زمینی، و از میان یك یا چند مرز به سمت مقصد مدیریت می‌كنند و عملكرد زیرساخت تداركاتی یك كشور در هر كدام از این حلقه‌ها مورد آزمون قرار می‌گیرد. با نظرسنجی از كاركنان عملیاتی شركت‌های تداركات در سراسر جهان، شناخت دست اولی از عملكرد تداركات به دست می‌آید.

شاخص عملكرد تداركات، نخستین ارزیابی عمیق از شكاف تداركاتی و محدودیت‌هایی است كه كشورها با آن مواجه‌اند. این شاخص چندین حوزه عملكرد از قبیل مراحل تجارت، زیرساخت‌ها، خدمات و قابلیت اطمینان را با دقت تشریح می‌كند. براساس مقیاس عددی از 1 (بدترین) تا 5 (بهترین) بیش از 5000 ارزیابی كشوری توسط فعالان اقتصادی كه با آن كشور در ابعاد مختلف تجاری مراوده دارند، جمع‌آوری و با ارزیابی‌های كیفی و كمی كارشناسان بین‌المللی واقع در كشور مورد بررسی، از محیط تداركات داخلی، نهادها و عملكرد زنجیره‌های تأمین داخلی (هزینه‌ها، تاخیرها) تركیب می‌كند.

شاخص عملكرد تداركات و ریزشاخص‌های آن، تفاوت معناداری در عملكرد تداركات بین كشورها و مناطق نشان می‌دهد. این تفاوت‌ها بین اقتصادهای توسعه‌یافته و نوظهور (از قبیل آلمان با رتبه یك) و سایر كشورهای در حال توسعه، به ویژه كم‌توسعه‌یافته‌ترین‌ها (سومالی كه در رتبه آخر است) یا محصور در خشكی (مثل افغانستان) در حداكثر درجه است. كشورهایی كه در بالای رتبه‌بندی شاخص عملكرد تداركات قرار دارند، نوعاً قطب‌های تجاری و یا بازیگران كلیدی در بخش تداركات هستند.

اندازه‌گیری عملكرد تداركات

بهبود عملكرد تداركات به هدفی مهم در سیاست‌گذاری توسعه تبدیل شده است. عملكرد گمركات، زیرساخت‌های مرتبط با تجارت، ترانزیت درون‌مرزی، خدمات تداركات، سیستم‌های اطلاعاتی و كارایی بنادر، همه و همه مهم هستند تا كالاها و خدمات به‌موقع و با هزینه كم دادوستد شوند. و از این جا است كه رقابت‌پذیری تجاری اهمیت می‌یابد تا كشورها بتوانند از فرصت‌های جدید جهانی‌سازی برای توسعه اقتصادی بهره‌برداری كنند.

اكنون دولت‌ها اغلب با پافشاری بخش خصوصی، به دنبال اجرای پروژه‌هایی هستند تا تجارت و حمل و نقل را تسهیل كنند و كمك‌های بیشتری از بانك جهانی و سایر نهادهای توسعه‌ای دریافت نمایند. اما كمبود شاخص‌های عملكردی برای ترازیابی و ارزیابی عملكرد تداركاتی كشور، كار را برای سیاستگذاران و ذینفعان بخش خصوصی سخت كرده است؛ زیرا نمی‌توانند محدودیت‌هایی را كه برای اتصال به بازارهای جهانی با آنها روبه‌رو هستند كمّی كنند و نیز دیگر فعالان اقتصادی را به طرفداری از اصلاحات ترغیب كرده و موضع خود را تقویت بخشند.

«تداركات بین‌المللی» فهرستی از اقدامات، از حمل و نقل، جمع‌آوری و ادغام محموله‌ها، انبارداری و ترخیص مرزی تا توزیع داخل كشور و نظام‌های پرداخت شامل می‌شود. این مراحل را به آسانی نمی‌توان در یك شاخص واحد خلاصه كرد. همچنین جمع‌آوری اطلاعات بر مبنای جهانی، جهت ایجاد سنجه عملكرد نیز كار آسانی نیست. اطلاعات درباره زمان و هزینه مربوط به برخی از فرآیندهای مهم تداركاتی- مانند زمان در بندر، زمان ترخیص كالا از گمرك و حمل و نقل- نقطه آغاز خوبی فراهم می‌كند و در بسیاری از موارد به آسانی در دسترس است. اما حتی زمانی كه این اطلاعات كامل است، به دلیل وجود تفاوت‌های اساسی در ساختار زنجیره تأمین میان كشورها، به راحتی نمی‌توان آنها را در یك مجموعه داده‌های واحد و سازگار بین‌كشوری جمع كرد.

نكته مهمتر این كه، بسیاری از عوامل حیاتی برای عملكرد خوب تداركاتی- مانند شفافیت فرآیندها و كیفیت، پیش‌بینی‌پذیری و قابلیت اطمینان به خدمات- را نمی‌توان از اطلاعات در دسترس در مورد زمان و هزینه بدست آورد. بنابراین، بانك جهانی، با شركای حرفه‌ای و آكادمیك خود، نخستین شاخص عملكرد تداركاتی را برای كاهش شكاف شناختی تهیه كرده و به كشورها كمك می‌كند تا برنامه‌های اصلاح تداركات را برای افزایش رقابت‌پذیری خود توسعه دهند.

شاخص عملكرد تداركات و ریزشاخص‌های آن

شاخص عملكرد تداركات و ریزشاخص‌های آن، از اطلاعات جمع‌آوری شده یك نظرسنجی جهانی از شركت‌هایی كه مسوول جابه‌جایی كالا و تسهیل‌سازی تجاری در جهان هستند (بنگاه‌های حمل بار چندملیتی و حمل‌كننده‌های پیشتاز اصلی) تهیه شده است. این شاخص متكی بر تجربه و دانش افراد حرفه‌ای است.

ریزشاخص‌ها، عملكرد كشورها در هفت حوزه‌ای كه محیط تداركاتی فعلی را در برمی‌گیرد، خلاصه می‌كنند. این حوزه‌ها بر اساس آخرین تحقیقات نظری و تجربی و مصاحبه‌های گسترده با كارشناسان حرفه تداركات كه در تداركات بارهای بین‌المللی درگیر هستند، انتخاب شده‌اند. آنها از حوزه‌های سنتی مثل مراحل گمركی، هزینه‌های تداركات (مانند نرخ حمل بار)، و كیفیت زیرساخت‌ها تا حوزه‌های جدید مانند توانایی ردیابی و رهگیری محموله، به موقع رسیدن بار به مقصد و شایستگی صنعت تداركات داخلی را پوشش می‌دهند.

هیچ یك از این حوزه‌ها به تنهایی نمی‌توانند عملكرد خوب تداركاتی را تضمین كنند. برای مثال براساس اطلاعات اضافی كه از كشورها جمع‌آوری شد، مشخص گردید اگر امتیاز شاخص عملكرد تداركاتی یك كشور نسبت به كشور دیگر یك واحد كمتر باشد (مثلاً 5/2به جای 5/3)، به طور میانگین شش روز اضافی برای رساندن واردات از بندر به انبار بنگاه و سه روز اضافه‌تر برای صادرات زمان خواهد برد. همچنین پنج برابر احتمال بیشتری می‌رود كه محموله در محل ورود مورد بازرسی فیزیكی قرار گیرد.

مثال‌هایی از شكاف تداركات

بسیاری از كشورهای صادركننده نفت معمولاً از نظر تداركاتی، عملكرد پایین‌تر از حد متوسط دارند. الجزایر به طور مشخص از همسایگان خود مانند تونس و مراكش عقب‌افتاده‌تر است. همین موضوع برای بحرین، عربستان، كویت و قطر نیز صادق است كه عملكرد كمتر از حد میانگین نسبت به كشورهای گروه درآمدی همسطح خود دارند. یك دلیل این امر، به نبود نسبی انگیزه و فشار از جانب بخش خصوصی برای انجام اصلاحات نهادی در حوزه تجارت و حمل و نقل برمی‌گردد كه بازتاب‌دهنده سلطه نفت در صادرات آنها است. در نقطه مقابل، برخی اقتصادهای نوظهور قرار دارند كه تولیدات صادرات‌محور، عامل اصلی در رشد آنها شده است و بخش خصوصی، طرفدار اصلی اصلاحات در تداركات است.

مراكش و تونس كه نزدیك به بازار اتحادیه اروپا هستند، هر دو فعالیت‌های تولیدی را به عنوان بخشی از زنجیره تولید با شركت‌های چندملیتی اروپا، در حوزه‌هایی مانند پوشاك، قطعات خودرو و الكترونیك توسعه داده‌اند. سیاستگذاران در هر دو كشور نسبت به اصلاح تداركات و سرمایه‌گذاری در بندرگاه‌ها، گمرك و مشاركت خارجی در خدمات تداركاتی بسیار حساس هستند.

با وجود اجرای سرمشق‌گونۀ اصلاحات گمركی و بندرگاهی، مراكش هنوز به منافع تمهیدات اخیر برای توسعه صنعت تداركات داخلی، به ویژه در حمل‌و‌نقل و انبارداری دست نیافته است. همزمان، تونس نه تنها بعضی اصلاحات اصلی را زودتر از مراكش انجام داده است، بلكه سیستم تبادل الكترونیك داده‌ها كه فرآیند ترخیص كالا از گمرك را - به كمك یكپارچه‌سازی چندین رویه - به طرز قابل‌توجهی آسان می‌سازد، راه‌اندازی كرده است.

شاخص عملكرد تداركاتی، تجارت و سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی

شاخص عملكرد تداركات، تفاوت بین رتبه‌بندی واقعی شاخص عملكرد تداركاتی و رتبه‌بندی مورد انتظار براساس سطح درآمد و همچنین ارتباط بین عملكرد تداركات و بروندادهای تجارت و سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI)را مشخص می‌كند. عاملان تداركاتی خوب، بیشتر از جهانی‌سازی بهره‌مند می‌شوند و احتمال بیشتری دارد كه یكپارچگی بهتری در زنجیره ارزش جهانی داشته باشند یا FDI صادرات‌محور را جذب ‌كنند. از آنجا كه تجارت و FDI كانال‌های اصلی برای اشاعه دانش فنی هستند، تداركات ضعیف مانع دستیابی به فناوری‌های جدید و دانش فنی می‌شود و نرخ رشد بهره‌وری را كاهش می‌دهد. برعكس، افزایش تجارت باعث خلق تقاضا برای تداركات خوب می‌گردد و در جهت انجام اصلاحات تسهیل‌كننده و حفظ بازار برای خدمات جدید فشار می‌آورد.

گزارش‌های بانك جهانی، ارتباط بین متنوع‌سازی و گسترش تجارت با شاخص عملكرد تداركاتی را ثابت می‌كند؛ چرا كه كشورهای با رتبه‌های بالا در شاخص عملكرد تداركاتی، صادرات متنوع بیشتری دارند. برای كشورهای درحال‌توسعه با صادرات غیرنفتی، انحراف معیار از این شكاف 3/0 است، در حالی كه كشورهای با دستیابی بالا، دارای شكاف شاخص عملكرد تداركاتی حداقل 5/0 هستند.

همچنین كشورهایی كه گسترش تجارت را تجربه می‌كنند (افزایش تجارت، صادرات و واردات- نسبت به GDP) معمولاً نسبت به سطح درآمدی خود در شاخص عملكرد تداركاتی پیشی می‌گیرند. عاملان تداركاتی در سطح بالای عملكرد با شكاف شاخص عملكرد تداركاتی 5/0، نسبت به سایر كشورها در همان سطح درآمدی، دو درصد افزایش تجارت و یك درصد رشد سالانه بیشتر را تجربه می‌كنند، یا 40 درصد كالای متنوع بیشتر صادر می‌كنند.

این همبستگی‌های معنادار باید صرفاً برحسب ارتباط آنها با هم - و نه به شكل رابطه علت و معلولی- تفسیر شود. بهبود در زنجیره تأمین با كاهش هزینه‌های مبادله، رقابت‌پذیری را به طور محسوسی افزایش می‌دهد. همزمان، اقتصاد رو به رشد و متنوع، احتمالاً اراده و ابزار بیشتری برای بهبود عملكرد تداركاتی خواهد داشت.

عوامل اصلی در عملكرد تداركات

نظرسنجی عملكرد تداركات، برای این كه تصویر كامل‌تری از عوامل اصلی تعیین‌كننده عملكرد تداركات ارائه دهد، از كارشناسان حرفه تداركات، درباره نهادها و فرآیندهای حمایت‌كننده عملیات تداركات در كشورهایی كه در آنجا قرار دارند، پرسش می‌كند. از آنها خواسته می‌شود تا ویژگی‌های اصلی زنجیره تأمین را ارزیابی كنند كه شامل این موارد است: به موقع بودن تحویل، كیفیت حمل‌و‌نقل و زیرساخت‌های IT، كارایی فرآیندهای ترخیص مرزی، قابلیت صنعت داخلی تداركات و هزینه‌های داخلی خدمات به‌علاوه ارائه داده‌های زمان و هزینه.

این پرسش‌ها كیفیت زیرساخت‌ها، شایستگی ارائه‌دهندگان خدمات تداركات عمومی و خصوصی، نقش گمرك و سایر ارگان‌های مرزی، بعضی موضوعات مدیریتی مانند فساد و شفافیت و قابلیت اطمینان سیستم تجارت و زنجیره تأمین را به طور عمیق‌تری بررسی می‌كند. قابلیت اطمینان (كه با پیش‌بینی‌پذیری فرآیند ترخیص كالا و تحویل به‌موقع محموله اندازه‌گیری می‌شود)، با تفاوت زیاد در میزان خرسندی بین كشورهای با عملكرد بالا و پایین، بسیار بیشتر از هر پرسش دیگری در نظرسنجی، به عنوان نگرانی اصلی پدیدار شد.

عوامل تعیین‌كننده عملكرد تداركاتی

كیفیت زیرساخت‌ها. زیرساخت‌های ارتباطات و IT از اجزای اساسی فرآیندهای تجارت جدید هستند. جابه‌جایی فیزیكی كالا اكنون مستلزم مبادله كارا و به‌موقع اطلاعات است. در كشورهای در دو بیستك بالایی LPI، متصدیان تداركات به ندرت مشكلاتی با كیفیت ارتباطات و زیرساخت‌های IT دارند، اما در كشورهای با عملكرد متوسط پایین، نزدیك به نیمی از آنان نگرانی‌هایی را در این زمینه ابراز داشته‌اند. در كشورهای جنوب صحرای آفریقا 43 درصد پاسخ‌دهندگان این موضوع را به عنوان یك مشكل دیده‌اند.

كیفیت زیرساخت حمل‌و‌نقل نیز از جمله نگرانی‌های نزدیك به 50 درصد یا بیشتر متصدیان تداركات در بین كشورهای با عملكرد متوسط و پایین است. چنین نگرانی‌هایی همچنین در كشورهایی حتی با عملكرد بالا نیز وجود دارد كه چالش حفظ و نگهداری زیرساخت‌ها را در سطحی كه قادر به جوابگویی سریع تقاضای در حال رشد باشد، بازتاب می‌دهد.

شایستگی ارائه‌دهندگان تداركات خصوصی و عمومی. عملكرد زنجیره تأمین به كیفیت خدمات تحویلی توسط بخش خصوصی از طریق حق‌العملكاران گمركی و متصدیان حمل و نقل جاده‌ای- و به شایستگی و كوشش ارگان‌های عمومی مسوول رویه‌های مرزی- بستگی دارد. در این حوزه‌ها، سه بیستك پایین به طور كلی نسبت به بیستك اول، تداركات بدتری دارند، و تفاوت در كیفیت همانند تفاوت در زیرساخت‌ها مشخص است. برای مثال، میزان خرسندی از حق‌العملكاران گمركی برای كشورهایی با درآمد متوسط بالا، مشخصاً بالاتر است (حدود 50 درصد)، اما این میزان خرسندی از ارائه‌دهندگان خصوصی در كشورهای جنوب صحرای آفریقا تنها هشت درصد است.

در مورد كشورهایی با عملكرد تداركات ضعیف، میزان ناخرسندی از كیفیت خدمات تدارك تجاری در هر دو بخش خصوصی و عمومی یكسان است. در كشورهایی كه عملكرد تداركاتی بالا است، میزان خرسندی از ارائه‌دهندگان خصوصی، بیشتر از ارائه‌دهندگان عمومی است؛ اما دیدگاه و احساس منفی نسبت به ارائه‌دهندگان خصوصی در كشورهایی با عملكرد تداركاتی ضعیف، قوی‌تر است. اغلب اوقات در كشورهای درحال‌توسعه و به‌ویژه در آفریقا، قوانین نظارتی ناكافی و نبود رقابت منجر به فساد یا خدمات ضعیف می‌شود؛ مانند خدماتی كه توسط "تاجران چمدانی" در پست‌های مرزی ارائه می‌گردد. غالباً حضور صرف این دسته از متصدیان، فرآیند ترخیص كالا را دچار اختلال می‌كند و مانع از پیدایش متصدیان تداركات شایسته می‌شود كه می‌توانند با متصدیان بین‌المللی كار كنند.

گمرك و سایر ارگان‌های مرزی. ترخیص كالا در مرز، فعالیتی نیست كه فقط در انحصار گمرك باشد و ارگان‌های اجرای قانون و وزارتخانه‌های كشاورزی و صنعت در چنین فرآیندهایی مداخله می‌كنند. عملكرد گمرك نسبت به سایر ارگان‌های مرزی رو به بهتر شدن است؛ به طور میانگین، ترخیص كالا از گمرك، یك سوم زمان واردات به حساب می‌آید. این امر بر اهمیت همكاری ارگان‌های مرزی، به‌ویژه در كشورهایی كه قبلاً به سطح ترخیص گمركی خوبی دست یافته‌اند، اشاره دارد.

فساد و شفافیت. عملكرد تداركات به ابعاد گسترده‌تر سیاست‌ها، شامل محیط كلی كسب‌وكار، كیفیت مقررات تنظیمی برای خدمات تداركات و مهمتر از همه، مدیریت كلی نیز وابسته است. شیوه تنظیم و قانونمند كردن بازار داخلی خدمات تداركات، تاثیر مستقیمی بر توانایی كشور جهت استفاده از اینترنت فیزیكی برای اتصال به بازارهای جهانی دارد. شفافیت خریدهای دولتی، در امان بودن دارایی‌ها از دزدی و چپاول، شرایط اقتصاد كلان و قدرتمندی نهادها، عوامل مهم در تعیین عملكرد تداركات هستند.

رتبه‌بندی شفافیت فرآیندهای مرزی، هم‌راستا با كاهش امتیاز LPI برای این گروه از كشورها كاهش می‌یابد: عاملان ضعیف در LPI، عاملان ضعیف در شفافیت فرآیندهای مرزی نیز هستند. درخواست پرداخت‌های غیررسمی در 30 كشور اول، نادر است؛ اما در میان عاملان پایین‌تر معمول است (نزدیك به 50 درصد یا بیشتر از پاسخ‌ها).

قابلیت اطمینان به نظام تجاری و زنجیره تأمین. برای بازرگانانی كه در مبدا یا مقصد زنجیره تأمین هستند، آنچه كه بسیار مهم است، كیفیت و قابلیت اطمینان به خدمات تداركات است كه با پیش‌بینی‌پذیری فرآیند ترخیص كالا و تحویل به‌موقع محموله به مقصد اندازه‌گیری می‌شود. تفاوت میزان خرسندی بین كشورهای با عملكرد بالا و پایین در مورد این پرسش، بسیار بیشتر از هر پرسش دیگر در این نظرسنجی است.

رویهم رفته، تمام این عوامل- كیفیت زیرساخت‌ها، شایستگی ارائه‌دهندگان عمومی و خصوصی خدمات تداركاتی، نقش گمرك و سایر ارگان‌های مرزی، مسائل حكمرانی مانند فساد و شفافیت، و قابلیت اطمینان به سامانه تجارت و زنجیره‌های تأمین- یك بار دیگر تایید می‌كند كه عملكرد تداركاتی درباره پیش‌بینی‌پذیری است. پیش‌بینی‌پذیری نقش محوری در هزینه‌های كلی دارد كه شركت‌ها در تداركات و بنابراین در رقابت‌پذیری در زنجیره‌های تأمین جهانی متحمل می‌شوند.

تداركات و رقابت‌پذیری

دقیقا همان طور كه عملكرد قوی تداركاتی با افزایش تجارت در كشورهای در حال توسعه ارتباط دارد، رقابت‌پذیری در سطح بنگاه، حساسیت شدیدی به كیفیت محیط تداركاتی دارد كه بنگاه در آن مشغول فعالیت است. رقابت‌پذیری یك بنگاه، تحت تاثیر هزینه و عملكرد زنجیره تامین آن بوده و بنابراین وابسته به محیط كلی تداركاتی است، اما تاثیر اصلی آن بیش از آن كه از طریق هزینه باشد از طریق پیش‌بینی‌پذیری مرسولات تحویلی است.

بنگاه‌ها باید متحمل هزینه‌های مستقیم مربوط به حركت دادن كالاها، از قبیل هزینه‌های باربری، بندرگاهی، حق‌الزحمه‌های مراحل اداری، نمایندگی‌ها و پرداخت‌های زیرمیزی شوند. اما آنها همچنین باید هزینه‌های القایی مربوط به پوشش دادن فقدان پیش‌بینی‌پذیری و قابلیت اطمینان زنجیره تامین را جذب نمایند. آنها نیاز به نگهداشتن موجودی كالا یا محصولات ساخته شده بیشتر دارند و یا باید به شیوه‌های گران‌تر حمل و نقل روی ‌آورند تا مطمئن گردند محموله‌ها طبق برنامه به مقصد می‌رسند.

هزینه‌های القایی رابطه معكوسی با پیش‌بینی‌پذیری داشته و در صورت كاهش عملكرد تداركات، به شدت افزایش می‌یابند. برای مثال، تامین‌كنندگان قطعات یك نوع خودرو، موجودی كالای خود را در ایتالیا فقط به مدت 7 روز، اما در مراكش به مدت 35 روز نگه می‌دارند. حتی برخی خرده‌فروشان در كشورهای آفریقایی، موجودی كالاهای خود را برای سه ماه یا بیشتر انبار می‌كنند. بنگلادش به طور میانگین، مجبور به حمل 10 درصد تولید پوشاك خود از طریق هوایی است تا مطمئن گردد طبق برنامه درخواستی خریداران اروپایی خود عمل كرده است.

بنابراین هزینه‌های القایی بالا - ناشی از پیش‌بینی‌ناپذیری در زنجیره تامین بین‌المللی- یك محدودیت عمده برای شركت‌ها و كشورهایی است كه سعی در متنوع ساختن تولید و حركت به سمت تولید با ارزش افزوده بالاتر دارند.

بهبود كیفیت زنجیره تامین، فرصت‌های جدیدی در اختیار كارآفرینان حتی در كشورهایی كه دچار محدودیت هستند می‌گذارد. كشورهایی مثل مالی و بوركینافاسو به لطف همكاری بیشتر بین متصدیان محلی و ارائه‌كنندگان تداركات بین‌المللی و عملكرد بهتر راه‌آهن (پس از اجرای یك برنامه خصوصی‌سازی كه به خوبی اجرا شد) قادر به متنوع ساختن صادرات خود و حركت به سمت صدور انبه تازه (با طول عمر سه هفته) در كنار پنبه شدند (كه می‌توان ماه‌ها در بندر انبار كرد).

از سوی دیگر، در كشورهایی با عملكرد پایین در زنجیره تامین، هزینه‌های كلی واردات بالاتر است. در آفریقا، حتی در اقتصادهای ساحلی بزرگ مثل نیجریه و كنیا، هزینه واردات یا صادرات یك كانتینر 40 فوتی بیش از 2000 دلار است. در برخی از مناطق، به خصوص آفریقا و آسیای میانه، به واسطه انواع پرداخت‌های رسمی و غیررسمی، هزینه‌های بار چند برابر می‌شود. در آفریقای غربی، پرداخت‌های تسهیل‌كننده و حق‌الزحمه‌های اجباری اداری، هزینه‌های مستقیم حمل و نقل را دو برابر می‌كند.

نكته بسیار هشداردهنده اینكه، جایگاه رقابتی كشورهایی كه در سطح توسعه میانی هستند رو به افول خواهد گذاشت اگر عملكرد تداركاتی پایین، و بنابراین هزینه‌های القایی بالاتری داشته باشند. بنگاه‌هایی كه در كشورهای با پایین‌ترین عملكرد هستند، وضع بدتری دارند، از آنجا كه مجبور به تحمل هزینه‌های بالاتر بار و هزینه‌های القایی هستند.

نتایج بالا نشان می‌دهد هزینه‌های بالاتر تداركات كه در محیط‌های فقیر و ضعیف بر دوش بازرگانان تحمیل می‌شود، تنها به بخش حمل و نقل بار مربوط نمی‌گردد. در عین حال با انجام نظرسنجی‌های گوناگون، این واقعیت تبیین می‌گردد كه عملكرد كلی یك كشور عمدتاً تحت تاثیر ضعیف‌ترین حلقه در زنجیره تامین آن قرار دارد. عملكرد ضعیف، حتی در یك یا دو حوزه، اثرات قوی روی عملكرد كلی كشور خواهد داشت. هنگام طراحی اصلاحات كارآمد، چنین بینشی نیز باید مدنظر قرار گیرد.

زیرساخت‌ها: همه از راه‌آهن ناراضی

میزان خرسندی در بین انواع زیرساخت‌های موجود در نظرسنجی شاخص عملكرد تداركات، یكسان نیست. شركت‌كنندگان در نظرسنجی در تمام گروه‌ها، كیفیت زیرساخت فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) را برتر از سایر انواع زیرساخت‌ها در نظر می‌گیرند، به گونه‌ای كه دو یا سه برابر از پاسخ‌دهندگان خاطرنشان كردند كیفیت زیرساخت ICT در مقایسه با سایر زیرساخت‌ها، بالا یا بسیار بالاست. در نقطه مقابل، زیرساخت ریلی قرار دارد كه مشكل‌زاتر از همه است: راه‌آهن به عنوان زیرساختی با كیفیت بالا یا بسیار بالا، حداكثر توانسته است نصف رتبه پاسخ‌دهندگان نظرسنجی را نسبت به سایر حوزه‌ها كسب كند. این الگو كه در بین تمام گروه‌های عملكردی مشهود است از وجود ناخرسندی اصولی نسبت به زیرساخت راه‌آهن حكایت دارد؛ در حالی كه مشكل‌زایی زیرساخت جاده‌ای نسبت به سایر انواع زیرساخت‌ها در میان پنج گروه عملكردی، كمتر است، در زمینه كیفیت جاده، در بین بیستك‌های عملكردی سوم و چهارم نگرانی بیشتری دیده می‌شود.

كارنامه تامین و تدارك

اگر خدمت تداركات در یك كشور به بهترین نحو انجام شود ارزش‌افزوده‌هایی به شكل به موقع بودن، به‌صرفه بودن و قابل‌اطمینان بودن برای بنگاه‌های اقتصادی و صاحبان كسب و كار خلق می‌كند كه به افزایش بهره‌وری و رقابت‌پذیری منجر شده و نتیجه نهایی آن رشد اقتصادی و رفاه مادی بیشتر برای تمامی مردمان آن كشور خواهد بود. پس كاملاً بدیهی است كه تمام كشورهای توسعه یافته و پردرآمد، در رتبه‌های بالایی جدول تداركات تجاری جای گرفته باشند، هرچند برخی كشورهای درحال‌توسعه نیز موفق شده‌اند خود را به سطوح بالایی نردبان تداركات برسانند كه مهمترین‌شان چین (27)، مالزی (29)، لهستان (30)، لبنان (33)، تایلند (35) و تركیه (39) هستند. كشورهای درحال‌توسعه با بهترین عملكرد برحسب مناطق جغرافیایی جهان عبارتند از: آفریقای جنوبی (رتبه 28) در آفریقا؛ چین (27) در شرق آسیا؛ لهستان (30) در اروپای شرقی؛ برزیل (41) در آمریكای لاتین؛ لبنان (33) در خاورمیانه؛ و هند (47) در جنوب آسیا.

اما بیشتر كشورهای نفت خیز (با توجه به سطح درآمدی كه دارند) در رده‌های پایین جدول شاخص تداركات جای گرفته‌اند: عراق (148)، آنگولا (142)، لیبی (132)، الجزایر (130)، ایران (103)، نیجریه (100) ونزوئلا (84)، اكوادور (71)، قطر (55)، عربستان (40)، كویت (36)، و امارات متحده عربی (24). این خبر خوبی برای تولیدكنندگان و صادركنندگان چنین كشورهایی نبوده و یكی از موانع اساسی در مسیر رشد تولید و بهره‌وری آنها به شمار می‌رود.

در جدیدترین گزارش شاخص عملكرد تداركات بانك جهانی كه در سال 2010 منتشر گردید (مربوط به نظرسنجی سال 2009 است)، كشور ایران امتیاز 57/2 از 5 را كسب كرد. این امتیاز باعث شد تا ایران در بین 155 كشور مورد نظرسنجی در رتبه 103 جهان جای گیرد. میانگین امتیاز جهانی این شاخص 87/2 شده است كه نشاندهنده 29/0- تفاوت امتیازی ایران با آن می‌باشد. ایران در نظرسنجی پیشین این موسسه جهانی در سال 2005 (كه در سال 2007 منتشر گردید) امتیاز 51/2 از 5 را كسب كرد و توانست در رتبه 78 در بین 150 كشور جای گیرد. نتیجه این كه طی یك دوره چهار ساله، رتبه ایران 35 پله سقوط كرده است. متاسفانه فاصله و شكاف عقب‌ماندگی ایران با كشورهای همتا و رقیب بسیار زیاد شده است. دلیل سقوط رتبه ایران با وجود بهبود اندك امتیاز از عدد 51/2 به 57/2 اینست كه سرعت اصلاحات و بهبود ریزشاخص‌های حوزه تداركات در سایر كشورها نسبت به ایران بسیار بیشتر بوده است و در نتیجه تعداد بسیار زیادی از كشورها توانسته‌اند ایران را پشت سر بگذارند.

تحلیل‌های بیشتر نشان می‌دهد اگر كشوری یك امتیاز شاخص عملكرد تداركاتی كمتر نسبت به كشور دیگر داشته باشد (مثلاً كشور ایران با امتیاز 5/2 را در برابر كشور چین با امتیاز 5/3 در نظر بگیرید)، یعنی كه شش روز اضافی برای رساندن واردات از بندر به انبار بنگاه و سه روز اضافی برای صادرات زمان خواهد برد. همچنین دلالت بر این دارد كه پنج برابر احتمال بیشتری است مرسوله در محل ورود مورد بازرسی فیزیكی قرار گیرد.

هدف از این رتبه‌بندی، كمك به كشورها است تا چالش‌ها و فرصت‌ها در ارتباط با اجزای گوناگون تداركات را تشخیص داده و گام‌های ضروری برای اصلاحات در حوزه‌های مشكل‌دار برداشته شود. كمترین فایده چنین گزارش بین‌المللی این است كه كشورها با نگاه سریع به هر كدام از این ریزشاخص‌ها می‌توانند تشخیص دهند در كدام ریزشاخص‌ها كمتر از حد انتظار عمل كرده‌اند و نخستین علامت را به برنامه‌ریزان و سیاستگذاران می‌دهد تا حوزه‌های نیازمند توجه بیشتر را شناسایی كنند.

ریزشاخص‌های اصلی كه در نظرسنجی آمده است شامل كیفیت زیرساخت‌ها، كارایی فرآیند ترخیص گمركی، شایستگی تداركات، به موقع بودن، هزینه حمل و سایر عوامل است. ایران در تمامی ریزشاخص‌ها، رتبه‌هایی پایین‌تر از میانگین جهانی كسب كرده است كه بدترین آنها در حوزه‌های حمل و نقل بین‌المللی (رتبه 121)، ردیابی و رهگیری (رتبه 110) و گمركات (رتبه 106) رخ داده است. اما وضعیت ایران در سه حوزه دیگر زیرساخت‌ها (رتبه 86)، به موقع بودن (رتبه 85) و شایستگی تداركات (رتبه 69) وخامت كمتری دارد.

تعداد مشاهده (1102)       نظرات (0)

نظرات کاربران درباره خبر "گزارش تداركات (لجستیك) تجاری در اقتصاد جهانی"


نظرتان را بیان کنید

نام:
پست الکترونیکی:
نظر:
کد بالا را در محل مربوطه وارد نمایید